Hersenontsteking (encefalitis) bij honden

Wat is hersenontsteking?

Hersenontsteking (encefalitis) is een ontsteking van het hersenweefsel die ernstige neurologische symptomen veroorzaakt. De ontsteking kan beperkt zijn tot de hersenen (encefalitis), maar treft vaak ook de hersenvliezen (meningoencefalitis) of het ruggenmerg (myelitis). Hersenontsteking is een ernstige, potentieel levensbedreigende aandoening die snelle diagnostiek en behandeling vereist.

Bij honden wordt hersenontsteking onderverdeeld in infectieuze en niet-infectieuze vormen. Infectieuze encefalitis wordt veroorzaakt door virussen, bacteriën, schimmels of parasieten. Niet-infectieuze encefalitis, ook wel auto-immuun meningoencefalitis genoemd, is bij honden de meest voorkomende vorm en omvat aandoeningen als granulomateuze meningoencefalitis (GME), necrotiserende meningoencefalitis (NME) en necrotiserende leuko-encefalitis (NLE).

Symptomen van hersenontsteking

De symptomen zijn afhankelijk van het getroffen hersengebied en de ernst van de ontsteking. De verschijnselen kunnen acuut optreden of zich geleidelijk ontwikkelen.

• Epileptische aanvallen: stuipen, variërend van focale trekken tot gegeneraliseerde toevallen.
• Desoriëntatie: de hond lijkt verward, loopt doelloos of reageert niet adequaat op prikkels.
• Rondjes draaien: compulsief draaien in cirkels naar één kant.
• Scheefhouden van het hoofd (head tilt): het hoofd is opvallend naar één zijde gekanteld.
• Blindheid: de hond kan plotseling blind worden, afhankelijk van het getroffen hersengebied.
• Koorts: verhoogde lichaamstemperatuur, vooral bij infectieuze oorzaken.
• Nek- en rugpijn: bij betrokkenheid van de hersenvliezen kan de hond een stijve nek vertonen.
• Gedragsveranderingen: agressie, apathie, angst of onrust die niet past bij het normale karakter.

Hersenontsteking is een spoedgeval. Bij epileptische aanvallen, plotselinge blindheid of ernstige desoriëntatie moet de hond onmiddellijk naar de dierenarts.

Oorzaken en risicofactoren

Infectieuze oorzaken omvatten het distemper-virus (hondenziekte), rabiës, neospora, toxoplasma, cryptococcus, Ehrlichia en diverse bacteriën. Deze infecties zijn in Nederland dankzij vaccinatieprogramma’s relatief zeldzaam, maar komen voor bij onvolledig gevaccineerde honden of honden uit het buitenland.

Niet-infectieuze auto-immuun meningoencefalitis is de meest voorkomende vorm bij honden in West-Europa. GME kan alle rassen treffen maar komt vaker voor bij kleine rassen. NME (ook wel “Pug encephalitis” genoemd) treft vooral de Mopshond, Maltezer, Chihuahua en Yorkshire Terriër. NLE is beschreven bij de Yorkshire Terriër en de Franse Buldog.

Jonge tot middelbare honden worden het vaakst getroffen door auto-immuun encefalitis. Teven zijn iets oververtegenwoordigd. Stress, infecties en hormonale veranderingen kunnen de auto-immuunreactie mogelijk triggeren of verergeren.

Diagnose

MRI van de hersenen is het belangrijkste diagnostische instrument en toont ontstekingshaarden, oedeem en structurele afwijkingen. Analyse van het cerebrospinaal vocht (CSV, liquor) via een lumbale of cisternale punctie onthult verhoogde celaantallen en eiwitgehaltes die passen bij ontsteking. De samenstelling van de cellen in het CSV helpt bij het onderscheiden van infectieuze en niet-infectieuze oorzaken.

Bloedonderzoek en serologische tests worden uitgevoerd om infectieuze oorzaken uit te sluiten. PCR op CSV kan specifieke verwekkers identificeren. Een volledig neurologisch onderzoek lokaliseert de laesie in het zenuwstelsel. De definitieve diagnose van auto-immuun meningoencefalitis is histopathologisch (op basis van hersenbiopsie), maar in de praktijk wordt doorgaans een waarschijnlijkheidsdiagnose gesteld op basis van MRI, CSV-analyse en het uitsluiten van infectieuze oorzaken.

Behandeling

Bij infectieuze encefalitis wordt de specifieke verwekker behandeld met gerichte antimicrobiële therapie: antivirale middelen, antibiotica, antifungale of antiparasitaire medicatie, afhankelijk van de oorzaak. Ondersteunende zorg omvat anti-epileptica bij aanvallen en vloeistoftherapie.

Auto-immuun meningoencefalitis wordt behandeld met immunosuppressieve medicatie. Prednisolon in een hoge dosis vormt de basis van de therapie. Aanvullende immunosuppressiva zoals cytosine arabinoside, ciclosporine, mycofenolaatmofetil of leflunomide worden toegevoegd om de prednisolondosis te kunnen verlagen en de immunosuppressie te optimaliseren.

Epileptische aanvallen worden beheerst met anti-epileptica (levetiracetam, fenobarbital). De behandeling is meestal levenslang; het afbouwen van medicatie geschiedt zeer geleidelijk en onder strenge controle, omdat herval frequent voorkomt bij te snelle afbouw. Regelmatige MRI-controles en CSV-analyses kunnen worden overwogen om het behandelsucces te monitoren.

Prognose en preventie

De prognose is afhankelijk van het type encefalitis en de respons op behandeling. GME heeft met adequate immunosuppressieve therapie een redelijke prognose; veel honden leven maanden tot jaren met een goede kwaliteit van leven. NME en NLE hebben over het algemeen een voorzichtigere prognose, met een hogere kans op progressie ondanks behandeling. Infectieuze encefalitis heeft een variabele prognose afhankelijk van de verwekker.

Preventie van infectieuze encefalitis richt zich op volledige vaccinatie (met name tegen distemper en rabiës), tekenpreventie en het vermijden van contact met besmette dieren. Preventie van auto-immuun encefalitis is helaas niet mogelijk, maar vroegtijdige herkenning en behandeling verbeteren de uitkomst aanzienlijk. Eigenaren van risicorassen worden geadviseerd om alert te zijn op neurologische verschijnselen en bij twijfel snel de dierenarts te raadplegen.

Dit artikel is puur informatief en vervangt geen professioneel veterinair advies. Raadpleeg altijd een dierenarts bij gezondheidsklachten van je hond.