Addison-crisis bij honden

Wat is een Addison-crisis?

De ziekte van Addison is een chronische aandoening waarbij de bijnieren te weinig cortisol en aldosteron produceren. Cortisol helpt het lichaam omgaan met stress en reguleert de stofwisseling, terwijl aldosteron de balans tussen natrium en kalium in het bloed bewaakt. Bij veel honden wordt de ziekte van Addison pas ontdekt wanneer ze in een acute crisis belanden, omdat de symptomen in de chronische fase vaag en wisselend zijn.

Een Addison-crisis (ook wel een ‘Addisoniaanse crisis’ genoemd) ontstaat wanneer het lichaam niet meer kan compenseren voor het hormoontekort. Dit gebeurt vaak tijdens een stressvolle situatie, zoals een logeerpartij, een bezoek aan de trimmer, een operatie of een infectie. Het lichaam heeft op dat moment dringend meer cortisol nodig, maar de bijnieren kunnen simpelweg niet leveren. Het gevolg is een cascade van levensbedreigende verschijnselen.

Zonder aldosteron loopt het kaliumgehalte in het bloed op (hyperkaliëmie) terwijl het natriumgehalte daalt (hyponatriëmie). Deze elektrolytenstoring verstoort de hartfunctie ernstig en kan leiden tot levensgevaarlijke hartritmestoornissen. Tegelijkertijd veroorzaakt het cortisoltekort een scherpe daling van de bloeddruk en bloedsuikerspiegel, waardoor organen onvoldoende zuurstof krijgen.

Symptomen van een Addison-crisis

De symptomen van een Addison-crisis komen snel op en verergeren binnen uren. Het is belangrijk om deze signalen te herkennen, vooral als je hond al gediagnosticeerd is met de ziekte van Addison of als je hond vage, terugkerende klachten heeft gehad.

• Ernstige shock: je hond is bleek, koud aan de ledematen en heeft een zwakke, snelle pols. De slijmvliezen zijn wit of grijsachtig in plaats van gezond roze.
• Extreme zwakte en collaps: je hond zakt plotseling door de poten, kan niet meer staan en reageert nauwelijks op aanspreken of aanraking.
• Hevig braken en diarree: aanhoudende overgave en waterige (soms bloederige) diarree die de uitdroging verder verergeren.
• Uitdroging: de huid verliest zijn elasticiteit, de ogen lijken ingezonken en het tandvlees voelt droog en plakkerig aan.
• Vertraagde hartslag (bradycardie): door het hoge kaliumgehalte kan de hartslag paradoxaal vertragen in plaats van versnellen, wat een alarmerend teken is.
• Spiertrillingen en spierkrampen: de verstoorde elektrolytenbalans veroorzaakt onwillekeurige spiersamentrekkingen en een algemeen trillerig beeld.
• Ondertemperatuur (hypothermie): de lichaamstemperatuur daalt onder het normale niveau doordat de stofwisseling sterk vertraagt.
• Buikpijn: je hond neemt een typische ‘bidhouding’ aan (voorpoten gestrekt, achterlijf omhoog) of jankt bij aanraking van de buik.
• Bewustzijnsverlies: in het eindstadium raakt je hond bewusteloos als gevolg van de extreem lage bloeddruk en het verstoorde hartritme.

Een Addison-crisis kan binnen uren dodelijk zijn. Als je hond een of meer van deze symptomen vertoont, rijd dan onmiddellijk naar de dichtstbijzijnde spoedkliniek voor dieren. Bel vooraf zodat het team zich kan voorbereiden.

Oorzaken en risicofactoren

De onderliggende oorzaak van een Addison-crisis is vrijwel altijd een bestaande (maar mogelijk nog niet gediagnosticeerde) ziekte van Addison. Bij de meeste honden wordt de bijnierschors vernietigd door een auto-immuunreactie, waarbij het afweersysteem de eigen bijnierweefsel aanvalt. Zeldzamere oorzaken zijn infecties van de bijnieren, tumoren of het plotseling stoppen met corticosteroïden na langdurig gebruik, waardoor de bijnieren niet snel genoeg zelf weer hormonen gaan produceren.

De crisis zelf wordt meestal uitgelokt door een stressfactor. Voorbeelden zijn operaties, vaccinaties, veranderingen in de leefomgeving, extreme hitte of kou, zware lichamelijke inspanning of een bijkomende ziekte. Bij honden die al behandeld worden voor de ziekte van Addison kan een crisis optreden wanneer een dosis medicatie wordt overgeslagen of wanneer de dosering onvoldoende is aangepast aan een stressvolle situatie.

Bepaalde rassen hebben een genetische aanleg voor de ziekte van Addison en lopen daardoor ook meer risico op een crisis. Poedels (met name standaardpoedels), Labrador Retrievers en Beagles worden vaker getroffen. Daarnaast komt de aandoening vaker voor bij jonge tot middelbare teven, hoewel elke hond, ongeacht ras, leeftijd of geslacht, de ziekte kan ontwikkelen.

Diagnose

Bij een vermoedelijke Addison-crisis start de dierenarts met spoedbloedonderzoek. Het klassieke laboratoriumbeeld toont een gevaarlijk verhoogd kalium, een verlaagd natrium en een kenmerkende natrium-kaliumratio onder de 27:1. Daarnaast worden vaak een verlaagd bloedsuiker, verhoogde nierwaarden (door verminderde doorbloeding van de nieren) en een verhoogd calciumgehalte gevonden. Een ECG kan typische veranderingen laten zien die passen bij hyperkaliëmie, zoals verhoogde T-toppen en een verbreed QRS-complex.

De definitieve bevestiging van de ziekte van Addison gebeurt met een ACTH-stimulatietest, maar deze wordt doorgaans pas uitgevoerd nadat de hond is gestabiliseerd. Bij deze test wordt een synthetisch ACTH-hormoon toegediend en wordt het cortisolgehalte in het bloed voor en na de injectie gemeten. Bij honden met de ziekte van Addison blijft het cortisol na stimulatie abnormaal laag, wat bevestigt dat de bijnieren niet meer functioneren.

Behandeling

De behandeling van een Addison-crisis is een race tegen de klok. De allerhoogste prioriteit is agressieve intraveneuze vloeistoftherapie met fysiologisch zout (0,9% NaCl) om de bloeddruk te herstellen, de natriumwaarden te corrigeren en het kaliumgehalte te verdunnen. De vloeistoftoediening begint met een zogenoemde ‘shockdosering’ en wordt vervolgens aangepast op basis van de respons.

Tegelijkertijd krijgt de hond intraveneus dexamethason of hydrocortison toegediend om het cortisoltekort acuut te corrigeren. Dexamethason heeft als voordeel dat het de uitslag van een latere ACTH-stimulatietest niet beïnvloedt. Als de hyperkaliëmie levensbedreigend is en het hart ernstig verstoord functioneert, kan de dierenarts intraveneus calcium (calciumgluconaat) toedienen om het hart tijdelijk te beschermen, of insuline met glucose om het kalium de cellen in te drijven.

Zodra de hond stabiel is, begint de overgang naar levenslange onderhoudsmedicatie. Dit bestaat doorgaans uit een maandelijkse injectie met DOCP (desoxycorticosteronpivalaat) om het aldosteron te vervangen, aangevuld met dagelijks prednison in een lage dosering als cortisolvervanging. Met de juiste medicatie kunnen honden met de ziekte van Addison een normaal en gelukkig leven leiden.

Prognose en preventie

Wanneer een Addison-crisis tijdig wordt herkend en adequaat behandeld, is de prognose goed. De meeste honden herstellen binnen 24 tot 48 uur na het starten van de noodbehandeling. De langetermijnprognose voor honden met de ziekte van Addison is eveneens gunstig: met trouwe medicatietoediening en regelmatige bloedcontroles hebben deze honden een normale levensverwachting.

Preventie van een Addison-crisis bij gediagnosticeerde honden draait om consequent medicatiegebruik. Sla nooit een dosis over en houd je strikt aan het doseringsschema. Bespreek met je dierenarts of je de prednisondosis tijdelijk moet verhogen bij stressvolle situaties, zoals verhuizingen, reizen of operaties. Laat het bloed van je hond regelmatig controleren (doorgaans elke drie tot zes maanden) om de elektrolyten en nierwaarden te monitoren. Informeer ook oppassen, dierenpensions en dierenartsen altijd over de diagnose, zodat in een noodgeval direct de juiste behandeling kan worden gestart.

Dit artikel is puur informatief en vervangt geen professioneel veterinair advies. Raadpleeg altijd een dierenarts bij gezondheidsklachten van je hond.